La seconda quaestio sul Peri hermeneias del ms. Tortosa, Archivo de la Catedral, 108. Edizione, esegesi e ipotesi di attribuzione
DOI:
https://doi.org/10.6093/1590-7937/13009Parole chiave:
Manoscritto di Tortosa , Tortosa ms 108, Semantica medievale, Reportatio, Giovanni Buridano, Alberto di SassoniaAbstract
Il manoscritto Tortosa, Archivo de la Catedral, 108 tramanda, insieme ad altri testi, due commenti sull’Ars vetus: il primo redatto per modum quaestionis, il secondo in forma di expositio. L’attribuzione di entrambe le opere è stata oggetto di discussione nella letteratura secondaria. Muovendo dalle riflessioni di Harald Berger, il presente contributo offre nuovi elementi a sostegno della paternità di Giovanni Buridano. In questa prospettiva, l’articolo cerca
innanzitutto di chiarificare la natura dei due commenti, ipotizzandone un’origine ex reportatione. Segue un esame della quaestio secunda del Commento sul Peri hermeneias, che offre soluzioni dottrinali e terminologiche affini a quelle di Buridano e divergenti, in punti rilevanti, da quelle di Alberto di Sassonia, altro autore proposto per questi testi. Concludono il lavoro due appendici: la prima offre un’edizione della quaestio esaminata; la seconda presenta delle tabelle comparative tra tale testo e alcuni scritti buridaniani.
Downloads
Riferimenti bibliografici
Fonti
Manoscritti
Buridanus (adscr.), Expositio super Isagogen Porphyrii, ms. T = Buridanus (adscr.), Expositio super Isagogen Porphyrii, ms. Tortosa, Archivo de la Catedral, 108, ff. 43r-49r.
Buridanus (adscr.), Expositio super Peri hermeneias, ms. T = Buridanus (adscr.), Expositio super Peri hermeneias, ms. Tortosa, Archivo de la Catedral, 108, ff. 63r-74v.
Buridanus (adscr.), Expositio super Praedicamenta, ms. T = Buridanus (adscr.), Expositio super Praedicamenta, ms. Tortosa, Archivo de la Catedral, 108, ff. 49r-63r.
Buridanus (adscr.), QSP, ms. T = Johannes Buridanus (adscr.), Quaestiones super Peri hermeneias, ms. Tortosa, Archivo de la Catedral, 108, ff. 26r-42v.
Buridanus (adscr.), Quaestiones super Isagogen Porphyrii, ms. T = Johannes Buridanus (adscr.), Quaestiones super Isagogen Porphyrii, ms. Tortosa, Archivo de la Catedral, 108, ff. 1r-12v.
Buridanus (adscr.), Quaestiones super Praedicamenta, ms. T = Johannes Buridanus (adscr.), Quaestiones super Praedicamenta, ms. Tortosa, Archivo de la Catedral, 108, ff. 12v-25v.
Edizioni
Albertus de Saxonia, Logica = Albertus de Saxonia, Logica, ed. H. Berger, Felix Meiner, Hamburg 2010.
Albertus de Saxonia, Quaestiones in Porphyrii praedicabilium = Albertus de Saxonia, Quaestiones in Porphyrii praedicabilium, in Albertus de Saxonia, Quaestiones in artem veterem, ed. A. Muñoz Garcia, Maracaibo 1988.
Albertus de Saxonia, Quaestiones circa logicam = Albertus de Saxonia, Quaestiones circa logicam, in Albert of Saxony’s Twenty-five Disputed Questions on Logic. A Critical Edition of His Quaestiones circa logicam, ed. M.J. Fitzgerald, Leiden 2002 (Studien und Texte zur Geistesgeschichte des Mittelalters, 79).
Aristoteles, De Interpretatione, versio Boethii = Aristoteles, De Interpretatione, versio Boethii, in Severinus Anicius Manlius Boethius, Commentarii in librum Aristotelis Peri Hermeneias pars prior versionem continuam et primam editionem continens, ed. C. Meiser, Leipzig 1877, pp. 1-28.
Boethius, CPer1 = Anicius Manlius Severinus Boethius, Commentarii in librum Aristotelis Peri Hermeneias. Prima editio, ed. K. Meiser, Tuener, Leipzig 1887.
Buridanus, DGC = Johannes Buridanus, Quaestiones super libros De generatione et corruptione Aristotelis, M. Streijger, edd. M. Streijedr ˗ P.J.J.M. Bakker – J.M.M.H. Thijssen, Leiden-Boston 2010.
Buridanus, DP = Johannes Buridanus, Summulae: De propositionibus, ed. R. van der Lecq, Tunhout 2005 (Artistarium, 10-1).
Buridanus, DPS = Johannes Buridanus, Summulae: De practica sophismatum, ed. F. Pironet, Turnhout 2004 (Artistarium, 10-9).
Buridanus, DS = Johannes Buridanus, Summulae: De suppositionibus, ed. R. van der Lecq, Nijmegen 2005 (Artistarium, 10-4).
Buridanus, QAPo = Johannes Buridanus, Quaestiones in duos libris Aristotelis Posteriorum Analyticorum, edizione non pubblicata di H. Hubien, sine anno, disponibile online al sito: http://individual.utoronto.ca/pking/ (ultimo accesso 12 ottobre 2025).
Buridanus, QAPr = Johannes Buridanus, Quaestiones in Analytica Priora, edizione non pubblicata di H. Hubien, sine anno, disponibile online al sito: http://individual.utoronto.ca/pking/ (ultimo accesso 12 ottobre 2025).
Buridanus, QDA (2) = Johannes Buridanis, Quaestiones in Aristotelis De anima (non de ultima lectura | de secunda lectura), III, q. 9 e 11, in S.L. Migliaro, Nominalismi irriducibili. Un reiquadramento delle dottrine semantiche di Ockham e Buridano alla luce dei loro orientamenti filosofici, Roma (in corso di stampa).
Buridanus, QDA (3) = Johannes Buridanus, Quaestiones in Aristotelis De anima (de tertia sive ultima lectura), edd. G. Klima – P.G. Sobol – P.J. Hartman, J. Zupko, Cham 2023 (Historical-Analtical Studies in Nature, Mind and Action, 9).
Buridanus, QE = Johannes Buridanus, Quaestiones Elencorum, edd. R. van der Lecq – H.A.G. Braakhuis, Nijmegen 1994 Artistarium, 9).
Buridanus, QM (E) = Johannes Buridanus, Lectura Erfodiensis in I-VI Metaphysicam, together with the 15th-century Abbreviatii caminensis, ed. L.M. de Rijk, Turnhout 2008 (Artistarium, 16).
Buridanus, QM (U) = Quaestiones in Metaphysicen Aristotelis. Quaestiones argutissimae Magistri Ioannis Buridani in ultima praelectione ab ipso recognitae et amissae ac ad archetypon diligenter repositae cum duplice indicio materiarum videlicet in fronte et quaestionum in operis calce, Vaenundatur Badio, Parisiis 1518.
Buridanus, QPer = Johannes Buridanus, Quaestiones longe super librum Perihermeneias, ed. R. van der Lecq, Nijmegen 1983 (Artistarium, 4).
Buridanus, QPhy (U) = Johannes Buridanus, Quaestiones super octo libros Physicorum Aristotelis (secundum ultimam lecturam). Libri I-II, ed. M. Streijger – P. J. J. M. Bakker, Leiden-Boston, 2015 (Medieval and Early Modern Science, 25).
Buridanus, QPor = Johannes Buridanus, Quaestiones in Porphyrii Isagogen, in E. Tatarzynski, Jan Buridan, Kommentarz do Isagogi Porfiriusza, in «Przeglad Tomistyczyny», II (1986), pp. 111-195.
Buridanus (adscr.), QSP, Appendice I = Johannes Buridanus (adscr.), Quaestiones super Peri hermeneias, ms. Tortosa, Archivo de la Catedral, 108, q. 2. edita in questo contributo nell’Appendice I, pp. 114-121.
Buridanus, SDF = Johannes Buridanus, Summulae: De fallaciis, edizione non pubblicata di H. Hubien, sine anno, disponibile online al sito: http://individual.utoronto.ca/pking/ (ultimo accesso 12 ottobre 2025).
Letteratura secondaria
Ashworth, «Nulla propositio est distinguenda» = E.J. Ashworth, «Nulla propositio est distinguenda»: La notion d’equivocatio chez Albert de Saxe, in Itinéraires d’Albert de Saxe. Paris - Vienne au XIVe siècle, ed. J. Biard, Paris 1991 (Études de philosophie médiévale, 69), pp. 149-160.
Berger, Der Codex Wien = H. Berger, Der Codex Wien, ÖNB, Cod. 5461, mit logischen Werken und einer Ars dictandi des 14. Jahrhunderts (Albertus de Saxonia, Henricus Totting de Oyta, Richardus Kilvington, Nicolaus de Dybin, Anonymi), in «Codices Manuscripti», 50/51 (2005), pp. 17-33.
Berger, Die anonymen Quästionen = H. Berger, Die anonymen Quästionen zur Ars vetus im Cod. 5461 der ÖNB Wien, Bl. 90ra-119vb (geschr. um 1370). Kritische Transkription von 13 der 50 Quästionen (I.1-3, 8; II.1-2, 7, 12; III.1, 3, 15-17), in «Studia Antyczne i Mediewistyczne», 3 [38] (2005), pp. 163-212.
Berger, Zur Literaturproduktion im Buridanismus = H. Berger, Zur Literaturproduktion im Buridanismus am Beispiel der anonymen Quästionen zur Ars vetus im Cod. 5461 der ÖNB Wien, in «Studia antyczne i mediewistyczne», 17 (2019), pp. 87-118.
Biard, Jean Buridan = J. Biard, Jean Buridan: une philosophie du langage ordinaire?, in Formal Approaches and Natural Language in Medieval Logic. Proceedings of the XIXth European Symposium of Medieval Logic and Semantics (Geneva, 12-16 June 2012), edd. L. Cesalli – F. Goubier – A. de Libera, Barcelona-Roma 2016 (Textes et études du moyen âge, 82), pp. 435-452.
Biard, John Buridan and Natural Supposition = J. Biard, John Buridan and Natural Supposition: From the Semantics of Names to Atemporal Propositions, in «Medioevo», 44 (2021), pp. 124-140.
Biard, Logique et théorie du signe = J. Biard, Logique et théorie du signe au XIV siècle, Paris 1989 (Études de philosophie médiévale, 64).
Bos, s.v. Terms, Properties of = E.P. Bos, s.v. Terms, Properties of, in Lagerlund H. ed., Encyclopedia of Medieval Philosophy. Philosophy between 500 and 1500, Dordrecht 2011, 20202, pp. 1845a-1855a.
Courtenay, Ockham and Ockhamism = W.J. Courtenay, Ockham and Ockhamism. Studies in the Dissemination and Impact of His Thought, Leiden-Boston 2008 (Studien und Texte zur Geistesgeschichte des Mittelalter, 99).
De Rijk, The Development of Suppositio Naturalis, parte II = L.M de Rijk, The Development of Suppositio naturalis in Medieval Logics, parte II: Fourteenth Century Natural supposition ad Atemporal (Omnitemporal) suppositio, in «Vivarium», XI, 1 (1973), pp. 43-78.
Dewender, Responses to Ockham = T. Dewender, Responses to Ockham. John Buridan, in A Companion to the Responses to Ockham, ed. C. Rode, Leiden 2016 (Brill’s Companions to the Christian Tradition, 65), pp. 173-196.
Duba, The Forge of Doctrine = W.O. Duba, The Forge of Doctrine. The Academic Year 1330-31 and the Rise of Scotism and the University of Paris, Turnhout 2017 (Studia Sententiarum, 2).
Dutilh Novaes, s.v. Supposition Theory = C. Dutilh Novaes, s.v. Supposition Theory, in Encyclopedia of Medieval Philosophy. Philosophy between 500 and 1500, ed. H. Lagerlund, Dordrecht 2011, 20202, pp. 1819a-1827b.
Faral, Jean Buridan = E. Faral, Jean Buridan: Maȋtre és arts de l‘université de Paris. Extrait de l’Histoire Littéraire de la France, tome XXVIII, 2e Partie, Paris 1950.
Fitzgerald, Introduction = M.J. Fitzgerald, Introduction, in Albert of Saxony’s Twenty-five Disputed Questions on Logic. A Critical Edition of His Quaestiones circa logicam, ed. M.J. Fitzgerald, Leiden 2002 (Studien und Texte zur Geistesgeschichte des Mittelalter, 79), pp. 1-48.
Flüeler, From Oral Lecture = C. Flüeler, From Oral Lecture to Written Commentaries: John Buridan’s Commentaries on Aristotle’s Metaphysics, in Medieval analyses in Language and Cognition: Acts of the Symposium: “The Copenhagen School of Medieval Philosophy, edd. S. Ebbesen – R.L. Friedman, Copenhagen 1999, pp. 497-522.
Flüeler, Teaching Ethics at the University of Vienna = C. Flüeler, Teaching Ethics at the University of Vienna: The Making of a Commentary at the Faculty of Arts (A Case Study), in Virtue Ethics in the Middle Ages. Commentaries on Aristotle’s Nichomachean Ethics, 1200-1500, ed. I. Bejczy, Leiden 2008 (Brill’s Studies in Intellectual History, 160), pp. 277-346.
Hamesse, Collatio et reportatio = J. Hamesse, Collatio et reportatio: deux vocables spécifiques de la vie intellectuelle au moyen âge, in Actes du colloque ‘Terminologie de la vie intellectuelle au moyen age’. Leyde-La Haye 20-21 septembre 1985, ed. O. Weijers, Turnhout 1988 (CIVICIMA 1), pp. 78-87.
Hamesse, La reportatio à la Faculté = J. Hamesse, La reportatio à la Faculté des Arts”, in L’enseignement des disciplines à la Faculté des arts (Paris et Oxford, XIIIe-XVe siècles). Actes du colloque international, edd. O. Weijers – L. Holtz, Turnhout 1997 (Studia Artistarum 4), pp. 405-421.
Hamesse, Reportatio et transmission = J. Hamesse, Reportatio et transmission de textes, in The Editing of Theological and Philosophical Texts from the Middle Ages. Acts of the Conference Arranged by the Department of Classical Languages, University of Stockholm, 29-31 August 1984, ed. M. Asztalos, Stockholm 1986 (Acta Universitatis Stockholmiensis. Studia Latina Stockholmiensia 30), pp. 11-29.
Kann, Supposition and Properties of Terms = C. Kann, Supposition and Properties of Terms, in Cambridge Companion to Medieval Logic, edd. S Read – C. Dutilh Novaes, Cambridge 2016, pp. 220-244.
King, Introduction = P. King, Introduction, in Jean Buridan’s Logic. The Treatise on Supposition. The Treatise on Consequences, tr. ing. P. King, Reidel, Dordrecht 1985 (Synthese Historical Library, 27), pp. 3-82.
Klima, Buridan’s Theory of Definitions = G. Klima, Buridan’s Theory of Definitions in his Scientific Practice, in The Metaphysics and Natural Philosophy of John Buridan, edd. J.M.M.H. Thijssen – J. Zupko, Leiden 2001.
Klima, John Buridan = G. Klima, John Buridan, Oxford-New York 2009.
Lagerlund, Buridan’s Internalism = H. Lagerlund, Buridan’s Internalism, in Interpreting Buridan. Critical Essays, ed. H. Lagerlund, Cambridge 2024, pp. 88-100.
Michael, Johannes Buridan = B. Michael, Johannes Buridan: Studien zu seinem Leben, seinen Werk und zur Rezeption seiner Theorien im Europa des Späten Mittelalters, Berlin 1985.
Migliaro, Dal significare al concipere = S.L. Migliaro, Dal significare al concipere: alcune riflessioni sugli esiti della semantica di Buridano, in «Studi sull’Aristotelismo medievale (secoli VI-XVI)», 1 (2021), pp. 215-262.
Migliaro, Le premesse fondamentali = S.L. Migliaro, Le premesse fondamentali della semantica di Giovanni Buridano: dalla caratterizzazione dei tre livelli linguistici alla predisposizione cognitiva della significatio, in «Schola Salernitana – Annali», 26 (2021), pp. 23-65.
Migliaro, Nominalismi irriducibili = S.L. Migliaro, Nominalismi irriducibili. Un reinquadramento delle dottrine semantiche di Ockham e Buridano alla luce dei loro orientamenti filosofici, Roma (in corso di stampa).
Migliaro, Truth and Concepts = S. L. Migliaro, Truth and Concepts: the Role of the oratio mentalis in William of Ockham and John Buridan, in Mind, Soul and the Cosmos in the High Middle Ages, edd. J.P. Cunningham – R. Gammie – A. Foxon, Cham 2024 (Studies in the History of Philosophy of Mind, volume 31), pp. 197-216.
Panaccio, Linguistic Externalism and Mental Language = C. Panaccio, Linguistic Externalism and Mental Language in Ockham and Buridan, in Questions on the Soul by John Buridan and Others. A Companion to John Buridan’s Philosophy of Mind, ed. G. Klima, Dordrecht 2017 (Historical-Analytical Studies on Nature, Mind and Action, 3), pp. 225-237.
Paqué, Das Pariser Nominalistenstatut = R. Paqué, Das Pariser Nominalistenstatut. Zur Entstehung des Realitätsbegriffs der Neuzeitlichen Naturwissenschaft, Berlin 1970.
Read, Concepts and Meaning = S. Read, Concepts and Meaning in Medieval Philosophy, in Intentionality, Cognition and Mental Representation in Medieval Philosophy, ed. G. Klima, New York 2015, pp. 9-28.
Read, s.v. Theories of Properties of Terms = S. Read, s.v. Theories of Properties of Terms, in The Stanford Encyclopedia of Philosophy, edd. E.N. Zalta – U. Nodelman, Spring 2023 Edition, https://plato.stanford.edu/archives/spr2023/entries/medieval-terms/ (ultimo accesso 30 settembre 2025)
Reina, Il problema del linguaggio = M.E. Reina, Il problema del linguaggio in Buridano, in Res et signa. Studi di Maria Elena Reina, edd. L. Cova – S. Nagel, Firenze 2010, pp. 97-205 [edizione originaria parte I: Voci e concetti, in «Rivista critica di storia della filosofia», 14 (1959), pp. 367-417; parte II: Significazione e verità, in «Rivista critica di storia della filosofia», 15 (1960), pp. 141-165; parte III: Il linguaggio, in «Rivista critica di storia della filosofia», 15 (1960), pp. 238-264].
Scott, Introduction = T.K. Scott, Introduction, in John Buridan: Sophisms on Meaning and Truth, tr. ing. T.K. Scott, New York 1960, pp. 1-60.
Thijssen, Buridan on the Unity of a Science = J.M.M.H. Thijssen, Buridan on the Unity of a Science. Another Chapter in Ockhamism?, in Ockham and Ockhamists. Acts of the Symposium Organized by the Dutch Society for Medieval Philosophy Medium aevum on the Occasion of its 10th Anniversary, Leiden, 10-12 September 1986, edd. E.P. Bos - H.A. Krop, Nijmgen 1987 (Artistarium Supplementa, 4), pp. 93-105.
Thijssen, Censure and Heresy = J.M.M.H. Thijssen, Censure and Heresy at the University of Paris, 1200-1400, Philadelphia 1998.
Thijssen, Once again the Ockhamist Statutes = J.M.M.H. Thijssen, Once again the Ockhamist Statutes of 1339 and 1340: Some new perspectives, in «Vivarium», 28.2 (1990), pp. 136-167.
Zupko, John Buridan = J. Zupko, John Buridan. Portrait of a fourteenth-Century Arts Master, Notre Dame (Indiana) 2003.
Zupko, The Philosopher as Arts Master = J. Zupko, The Philosopher as Arts Master. Buridan’s Career at the university of Paris, edd. H. Lagerlund ˗˗ S. Johnston, Interpreting Buridan. Critical Essays, Cambridge 2024, pp. 7-21.
Downloads
Pubblicato
Come citare
Fascicolo
Sezione
Licenza
Copyright (c) 2026 Simone Luigi Migliaro

TQuesto lavoro è fornito con la licenza Creative Commons Attribuzione 4.0 Internazionale.
Gli Autori che pubblicano su questa rivista accettano le seguenti condizioni:
a. Mantengono i diritti sulla loro opera e cedono alla Rivista il diritto di prima pubblicazione, rilasciata con Licenza Creative Commons Attribuzione 4.0 Internazionale - CC BY 4.0 che permette "di riprodurre, distribuire, comunicare al pubblico, esporre in pubblico, rappresentare, eseguire e recitare l'opera", indicando la paternità intellettuale del contributo (citando correttamente l'autore e il titolo della rivista) e la prima pubblicazione sulla presente Rivista.
b. Possono aderire ad altri accordi di licenza non esclusiva per la distribuzione della versione dell'opera pubblicata (es. depositarla in un archivio istituzionale o pubblicarla in una monografia), a patto di indicare che la prima pubblicazione è avvenuta su questa Rivista.
c. Al momento della proposta di pubblicazione, sono tenuti a dichiarare che il contenuto e l’organizzazione dell’opera è originale e non compromette in alcun modo i diritti di terzi né gli obblighi connessi alla salvaguardia di diritti morali ed economici di altri autori o di altri aventi diritto, sia per testi, immagini, foto, tabelle sia per altre parti di cui il contributo può essere composto. L’Autore dichiara altresì di essere a conoscenza delle sanzioni previste dal codice penale e dalle leggi speciali per l’ipotesi di falsità in atti ed uso di atti falsi. Schola Salernitana - Annali è esente da qualsiasi responsabilità di qualsivoglia natura, civile, amministrativa o penale, e sarà dall'autore tenuta indenne da qualsiasi richiesta o rivendicazione da parte di terzi.


